آیا ChatGPT مغز ما را تنبل می‌کند؟ نتایج نگران‌کننده یک پژوهش MIT
تا همین چند سال پیش، برای نوشتن یک مقاله، آماده کردن یک گزارش یا پیدا کردن پاسخ یک سؤال تخصصی، باید زمان زیادی را صرف مطالعه، جست‌وجو و کنار هم قرار دادن اطلاعات می‌کردیم. حالا کافی است درخواستمان را در ChatGPT بنویسیم تا در چند ثانیه متنی منظم و ظاهراً کامل تحویل بگیریم. این تغییر آن‌قدر سریع اتفاق افتاده که شاید کمتر کسی به پیامدهای آن برای ذهن انسان فکر کرده باشد.
اما یک سؤال مهم مطرح است: وقتی بخش زیادی از کارهای فکری خود را به هوش مصنوعی می‌سپاریم، چه اتفاقی برای مغز ما می‌افتد؟ آیا همچنان مانند گذشته فکر می‌کنیم، اطلاعات را به خاطر می‌سپاریم و قدرت تحلیل خود را حفظ می‌کنیم یا به‌تدریج به مصرف‌کننده پاسخ‌های آماده تبدیل می‌شویم؟
نتایج یک پژوهش انجام‌شده توسط محققان MIT نشان می‌دهد که استفاده از ابزارهایی مانند ChatGPT هنگام نوشتن مقاله می‌تواند با کاهش درگیری شناختی و تغییر الگوهای ارتباطی مغز همراه باشد. این یافته‌ها بحث تازه‌ای درباره هزینه‌های ذهنی استفاده بیش از حد از هوش مصنوعی ایجاد کرده‌اند؛ بحثی که به‌خصوص برای دانش‌آموزان، دانشجویان و افرادی که بخش زیادی از کارشان به تفکر و تولید محتوا وابسته است، اهمیت دارد.
پژوهش MIT درباره تأثیر ChatGPT بر مغز چه چیزی را نشان داد؟
پژوهش مورد بحث با عنوان «Your Brain on ChatGPT» توسط گروهی از محققان مرتبط با آزمایشگاه رسانه دانشگاه MIT انجام شده است. هدف آن‌ها بررسی این موضوع بود که استفاده از مدل‌های زبانی بزرگ مانند ChatGPT هنگام نوشتن یک مقاله، چه تغییری در فعالیت مغزی و عملکرد شناختی افراد ایجاد می‌کند.
در این آزمایش، ۵۴ نفر در بازه سنی ۱۸ تا ۳۹ سال شرکت کردند. محققان شرکت‌کنندگان را به سه گروه تقسیم کردند. گروه اول باید بدون استفاده از ابزارهای دیجیتال و صرفاً با تکیه بر توانایی ذهنی خود مقاله می‌نوشتند. گروه دوم اجازه استفاده از موتور جست‌وجو را داشتند و گروه سوم می‌توانستند از ابزارهای هوش مصنوعی برای انجام تکلیف استفاده کنند.
برای بررسی دقیق‌تر عملکرد مغز، از فناوری الکتروانسفالوگرافی یا EEG استفاده شد. این فناوری با ثبت فعالیت الکتریکی مغز از طریق الکترودهای قرارگرفته روی سر، به پژوهشگران اجازه می‌دهد الگوهای فعالیت و ارتباط میان نواحی مختلف مغز را بررسی کنند.
نتایج نشان داد افرادی که بدون کمک ابزارهای خارجی مقاله می‌نوشتند، در مقایسه با دو گروه دیگر الگوهای ارتباطی گسترده‌تری میان نواحی مغزی داشتند. گروه استفاده‌کننده از موتور جست‌وجو در وضعیت میانی قرار گرفت و گروهی که از هوش مصنوعی کمک می‌گرفتند، ضعیف‌ترین الگوی ارتباطات عصبی را در شاخص‌های بررسی‌شده نشان دادند.
به زبان ساده، هرچه افراد بخش بیشتری از فرایند نوشتن را به ابزارهای بیرونی واگذار می‌کردند، میزان درگیری شناختی آن‌ها در این آزمایش کمتر می‌شد. البته این نتیجه به معنای اثبات آسیب دائمی به مغز نیست؛ بلکه نشان می‌دهد نحوه انجام یک فعالیت ذهنی می‌تواند با توجه به ابزار مورد استفاده تغییر کند.
آیا ChatGPT باعث کاهش فعالیت مغز می‌شود؟
برای درک نتایج این پژوهش باید ابتدا تفاوت میان انجام یک کار با کمک مغز و واگذار کردن بخشی از آن به یک ابزار را بشناسیم.
وقتی خودمان مقاله‌ای می‌نویسیم، مغز باید چندین فعالیت را هم‌زمان مدیریت کند. ابتدا موضوع را درک می‌کنیم، اطلاعات مرتبط را از حافظه بازیابی می‌کنیم، ایده‌ها را کنار هم قرار می‌دهیم، درباره درستی آن‌ها تصمیم می‌گیریم و در نهایت جملات مناسب را می‌سازیم.
اما وقتی از ChatGPT می‌خواهیم همین مقاله را برایمان بنویسد، بخش زیادی از این مراحل به مدل هوش مصنوعی منتقل می‌شود. در این حالت، ممکن است نقش ما از تولیدکننده و پردازشگر اطلاعات به فردی تبدیل شود که بیشتر خروجی آماده را بررسی یا تأیید می‌کند.
این تغییر لزوماً در تمام موقعیت‌ها بد نیست. ماشین‌حساب نیز محاسبات را ساده کرده و موتورهای جست‌وجو دسترسی به اطلاعات را سرعت بخشیده‌اند. مسئله اصلی زمانی ایجاد می‌شود که استفاده از ابزار به‌جای کمک به توانایی ذهنی، جایگزین تمرین و فعالیت شناختی شود.
EEG چیست و چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند؟
EEG یا الکتروانسفالوگرافی روشی برای ثبت فعالیت الکتریکی مغز است. در این روش، حسگرهایی روی پوست سر قرار می‌گیرند و تغییرات سیگنال‌های الکتریکی مغز را ثبت می‌کنند. پژوهشگران با تحلیل این سیگنال‌ها می‌توانند الگوهای فعالیت و هماهنگی میان بخش‌های مختلف مغز را بررسی کنند.
نکته مهم این است که کاهش برخی شاخص‌های ارتباط عصبی در EEG به‌تنهایی به معنای آسیب مغزی، کاهش هوش یا از بین رفتن سلول‌های عصبی نیست. تفسیر این داده‌ها به نوع آزمایش، شرایط انجام آن و شاخص‌های اندازه‌گیری‌شده بستگی دارد.
چرا افرادی که از هوش مصنوعی استفاده کردند، کمتر درگیر نوشتن بودند؟
یکی از توضیحات احتمالی برای نتایج این آزمایش، پدیده‌ای به نام Cognitive Offloading یا برون‌سپاری شناختی است.
برون‌سپاری شناختی زمانی اتفاق می‌افتد که بخشی از فعالیت‌های ذهنی خود را به ابزارهای بیرونی واگذار می‌کنیم. برای مثال، وقتی شماره تلفن افراد را حفظ نمی‌کنیم و تمام آن‌ها را در گوشی ذخیره می‌کنیم، بخشی از مسئولیت حافظه را به یک وسیله دیجیتال سپرده‌ایم.
این رفتار به‌خودی‌خود مشکل‌ساز نیست و حتی می‌تواند به مدیریت بهتر منابع ذهنی کمک کند. اما اگر این اتفاق در فعالیت‌هایی رخ دهد که برای تقویت مهارت‌های شناختی به تمرین نیاز دارند، احتمال دارد در بلندمدت فرصت کمتری برای تقویت آن مهارت‌ها ایجاد شود.
در نوشتن مقاله نیز همین اتفاق ممکن است رخ دهد. وقتی هوش مصنوعی موضوع را تحلیل می‌کند، اطلاعات را دسته‌بندی می‌کند و جملات را می‌سازد، فرد فرصت کمتری برای تمرین بازیابی اطلاعات، سازمان‌دهی افکار و ساختن استدلال‌های مستقل خواهد داشت.
تفاوت مهمی میان استفاده از هوش مصنوعی برای پیدا کردن یک ایده و سپردن تمام فرایند فکر کردن به آن وجود دارد. در حالت اول، ابزار به گسترش توانایی فرد کمک می‌کند؛ اما در حالت دوم ممکن است به‌تدریج جایگزین بخشی از فعالیت ذهنی او شود.
آیا استفاده از ChatGPT حافظه انسان را ضعیف می‌کند؟
یکی از بخش‌های جالب پژوهش MIT به توانایی افراد در به خاطر آوردن محتوایی مربوط می‌شود که خودشان نوشته بودند.
محققان پس از انجام تکالیف، از شرکت‌کنندگان درباره محتوای مقاله‌هایشان سؤال کردند. نتایج نشان داد افرادی که برای نوشتن از هوش مصنوعی استفاده کرده بودند، در یادآوری و نقل دقیق بخش‌هایی از نوشته خود عملکرد ضعیف‌تری داشتند.
این یافته قابل‌توجه است؛ زیرا نشان می‌دهد تولید یک متن کامل لزوماً به معنای یادگیری یا به خاطر سپردن محتوای آن نیست. ممکن است فرد مقاله‌ای تحویل دهد که از نظر ساختار و نگارش کیفیت مناسبی دارد، اما اگر چند دقیقه بعد از او بخواهند درباره استدلال‌های اصلی همان متن توضیح دهد، نتواند پاسخ دقیقی ارائه کند.
البته نباید از این آزمایش نتیجه گرفت که ChatGPT به‌طور قطعی حافظه انسان را ضعیف می‌کند. پژوهش موردنظر یک فعالیت مشخص، یعنی نوشتن مقاله، را بررسی کرده است و برای اثبات اثر بلندمدت بر حافظه عمومی به مطالعات گسترده‌تر و متنوع‌تری نیاز داریم.
چرا متن تولیدشده با AI را به‌راحتی فراموش می‌کنیم؟
وقتی خودمان برای پیدا کردن یک پاسخ تلاش می‌کنیم، اطلاعات را از مسیرهای مختلف پردازش می‌کنیم. ممکن است چند منبع را بخوانیم، میان آن‌ها ارتباط برقرار کنیم، اشتباه کنیم و دوباره به سراغ بررسی اطلاعات برویم.
این مراحل فرصت بیشتری برای پردازش عمیق و تثبیت اطلاعات در حافظه فراهم می‌کنند. اما اگر پاسخ نهایی بدون مشارکت جدی ذهنی در اختیارمان قرار بگیرد، ممکن است ارتباط کمتری با محتوای آن برقرار کنیم.
به همین دلیل، خواندن یک پاسخ آماده با یادگیری واقعی آن یکسان نیست. اگر می‌خواهیم اطلاعات در ذهنمان باقی بمانند، باید آن‌ها را تحلیل کنیم، به زبان خودمان بازگو کنیم و در موقعیت‌های مختلف به کار ببریم.
آیا هوش مصنوعی قدرت تفکر انتقادی را از بین می‌برد؟
تفکر انتقادی یعنی توانایی بررسی اطلاعات، ارزیابی شواهد، تشخیص تناقض‌ها و رسیدن به نتیجه‌ای منطقی. این مهارت با دریافت اطلاعات آماده تقویت نمی‌شود؛ بلکه به تمرین، پرسشگری و حتی مواجهه با پاسخ‌های اشتباه نیاز دارد.
یکی از خطرات استفاده منفعلانه از هوش مصنوعی این است که کاربر به‌جای بررسی پاسخ، صرفاً آن را دریافت و استفاده کند. مدل‌های زبانی ممکن است اطلاعات نادرست ارائه دهند، منابع غیرواقعی معرفی کنند یا درباره موضوعی با اطمینان صحبت کنند که دانش کافی درباره آن ندارند.
اگر فرد عادت کند هر پاسخی را بدون بررسی بپذیرد، به‌تدریج ممکن است انگیزه کمتری برای ارزیابی مستقل اطلاعات داشته باشد. این مسئله به‌خصوص در محیط‌های آموزشی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هدف آموزش فقط تولید یک پاسخ صحیح نیست، بلکه یادگیری مسیر رسیدن به آن پاسخ نیز اهمیت دارد.
برای مثال، دانشجویی را تصور کنید که برای نوشتن یک تحقیق دانشگاهی تمام مراحل را به ChatGPT می‌سپارد. او ممکن است در مدت کوتاهی یک متن مرتب تحویل دهد، اما اگر نتواند از روش تحقیق، منابع و استدلال‌های استفاده‌شده دفاع کند، بخش مهمی از فرایند یادگیری را از دست داده است.
آیا استفاده از هوش مصنوعی باعث کاهش هوش انسان می‌شود؟
این سؤال احتمالاً یکی از پرتکرارترین نگرانی‌های کاربران است. بااین‌حال، پاسخ علمی آن به این سادگی نیست.
کاهش فعالیت برخی شبکه‌های مغزی هنگام انجام یک وظیفه مشخص، به معنای کاهش هوش عمومی فرد نیست. مغز در شرایط مختلف از الگوهای متفاوتی برای انجام فعالیت‌ها استفاده می‌کند و حتی گاهی کاهش فعالیت در یک شاخص می‌تواند نشانه استفاده کارآمدتر از منابع شناختی باشد.
آنچه در پژوهش MIT اهمیت دارد، تفاوت میان میزان مشارکت ذهنی افراد در فرایند نوشتن است. محققان مشاهده کردند که استفاده از هوش مصنوعی با کاهش برخی شاخص‌های ارتباط عصبی و تفاوت در عملکرد شناختی همراه بوده است.
برای اثبات اینکه استفاده مداوم از ChatGPT باعث کاهش هوش، کوچک شدن مغز یا آسیب عصبی می‌شود، به شواهد بسیار بیشتری نیاز داریم. این پژوهش چنین ادعایی را اثبات نکرده است.
بنابراین بهتر است به‌جای استفاده از عبارت‌هایی مانند «هوش مصنوعی انسان را احمق می‌کند»، درباره مسئله دقیق‌تری صحبت کنیم: وابستگی بیش از حد به ابزارهای هوشمند ممکن است فرصت تمرین و درگیری فعال ذهن را کاهش دهد.
آیا دانش‌آموزان و دانشجویان بیشتر در معرض این مشکل هستند؟
محیط‌های آموزشی یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی هستند که باید پیامدهای استفاده از هوش مصنوعی در آن‌ها بررسی شود. دلیلش روشن است؛ بخش زیادی از یادگیری از طریق تلاش ذهنی، تمرین، اشتباه کردن و اصلاح پاسخ‌ها اتفاق می‌افتد.
وقتی دانش‌آموز برای حل هر مسئله‌ای مستقیماً سراغ هوش مصنوعی می‌رود، ممکن است فرصت کمتری برای درک روش حل داشته باشد. در ظاهر، تکالیف سریع‌تر انجام می‌شوند؛ اما لزوماً دانش و مهارت بیشتری به دست نمی‌آید.
این موضوع درباره یادگیری زبان، ریاضیات، برنامه‌نویسی و نگارش نیز صدق می‌کند. برای مثال، اگر دانشجوی برنامه‌نویسی همیشه از AI بخواهد کد کامل را تولید کند، ممکن است در انجام پروژه موفق باشد، اما هنگام مواجهه با یک خطای جدید نتواند علت مشکل را تشخیص دهد.
از سوی دیگر، استفاده درست از همین ابزار می‌تواند یادگیری را تقویت کند. دانشجو می‌تواند ابتدا خودش مسئله را حل کند و سپس از هوش مصنوعی بخواهد راه‌حل او را بررسی کند یا روش‌های جایگزین را توضیح دهد.
بنابراین مسئله اصلی حضور یا نبود هوش مصنوعی در آموزش نیست؛ بلکه نحوه استفاده از آن است.
پژوهش MIT چه محدودیت‌هایی داشت؟
هر پژوهش علمی باید در چارچوب روش اجرا و محدودیت‌های خودش تفسیر شود. آزمایش MIT نیز با وجود نتایج قابل‌توجه، محدودیت‌هایی دارد که نباید نادیده گرفته شوند.
نخست اینکه تعداد شرکت‌کنندگان نسبتاً کم بود و در مراحل اصلی پژوهش ۵۴ نفر حضور داشتند. در مرحله چهارم نیز فقط ۱۸ نفر در آزمایش تکمیلی شرکت کردند. بنابراین نمی‌توان نتایج آن را بدون بررسی‌های بیشتر به تمام جمعیت تعمیم داد.
دوم اینکه موضوع آزمایش، نوشتن مقاله بود. این نتایج لزوماً درباره تمام فعالیت‌های ذهنی مانند حل مسئله ریاضی، یادگیری زبان، برنامه‌نویسی یا تصمیم‌گیری روزمره صدق نمی‌کنند.
سوم اینکه مقاله پژوهشی منتشرشده در arXiv در نسخه مورد بحث یک پیش‌چاپ علمی است و نباید آن را معادل یک نتیجه قطعی و تثبیت‌شده در ادبیات پزشکی و علوم اعصاب دانست.
محدودیت دیگر به روش اندازه‌گیری مربوط می‌شود. EEG می‌تواند الگوهای فعالیت الکتریکی و ارتباطات عصبی را بررسی کند، اما به‌تنهایی برای تشخیص آسیب ساختاری مغز یا آتروفی کافی نیست.
در نتیجه، این مطالعه را باید یک هشدار پژوهشی مهم درباره احتمال هزینه‌های شناختی استفاده از هوش مصنوعی دانست، نه مدرکی قطعی مبنی بر اینکه ChatGPT به مغز انسان آسیب می‌زند.
چطور از ChatGPT استفاده کنیم بدون اینکه ذهنمان تنبل شود؟
قرار نیست برای حفظ توانایی‌های ذهنی، استفاده از هوش مصنوعی را کنار بگذاریم. این فناوری می‌تواند بسیاری از فعالیت‌ها را سریع‌تر کند و در یادگیری، تحقیق و حل مسائل پیچیده نقش مؤثری داشته باشد. اما بهتر است روش استفاده از آن را کمی تغییر دهیم.
یکی از بهترین روش‌ها این است که پیش از پرسیدن سؤال از هوش مصنوعی، ابتدا خودمان درباره موضوع فکر کنیم. حتی اگر پاسخ اولیه ناقص باشد، همین تلاش ذهنی می‌تواند ارزشمند باشد.
در مرحله بعد، می‌توانیم پاسخ ChatGPT را به‌عنوان یک پیشنهاد یا نقطه شروع در نظر بگیریم، نه نتیجه نهایی. بهتر است اطلاعات مهم را از منابع معتبر بررسی کنیم و از مدل بخواهیم استدلال‌های مخالف یا ایرادهای احتمالی پاسخ را نیز مطرح کند.
روش دیگر، بازنویسی مطالب با زبان خودمان است. اگر از هوش مصنوعی برای یادگیری یک موضوع استفاده می‌کنیم، بهتر است پس از خواندن پاسخ، بدون نگاه کردن به متن اصلی آن را توضیح دهیم. این کار کمک می‌کند متوجه شویم واقعاً موضوع را فهمیده‌ایم یا فقط یک متن آماده را خوانده‌ایم.
همچنین می‌توانیم از ChatGPT به‌عنوان یک معلم تعاملی استفاده کنیم. به‌جای اینکه پاسخ تمام سؤالات را دریافت کنیم، از آن بخواهیم مرحله‌به‌مرحله سؤال بپرسد، نقاط ضعف ما را مشخص کند و برای رسیدن به پاسخ راهنمایی ارائه دهد.
یک روش ساده برای استفاده سالم‌تر از ChatGPT
برای انجام یک تمرین یا یادگیری موضوع جدید، این ترتیب را امتحان کنید:
- ابتدا بدون کمک هوش مصنوعی، پاسخ یا راه‌حل اولیه خودتان را بنویسید.
- سپس از ChatGPT بخواهید پاسخ شما را نقد و بررسی کند.
- اشتباهات و نکات جدید را شناسایی کنید.
- در نهایت، موضوع را بدون نگاه کردن به پاسخ هوش مصنوعی برای خودتان توضیح دهید.
به این ترتیب، به‌جای اینکه هوش مصنوعی تمام فعالیت ذهنی را انجام دهد، از آن برای تقویت عملکرد خودتان استفاده می‌کنید.
آینده انسان در کنار هوش مصنوعی چگونه خواهد بود؟
احتمالاً در سال‌های آینده، بخش بزرگی از فعالیت‌های روزمره ما با کمک هوش مصنوعی انجام خواهد شد. از نوشتن و ترجمه گرفته تا تحلیل اطلاعات و برنامه‌ریزی، بسیاری از کارهایی که امروز به زمان زیادی نیاز دارند، سریع‌تر و ساده‌تر می‌شوند.
اما افزایش سرعت انجام کارها نباید باعث شود ارزش فرایند یادگیری و تفکر مستقل را فراموش کنیم. ممکن است یک ابزار بتواند در چند ثانیه مقاله‌ای تولید کند، اما توانایی تشخیص اعتبار اطلاعات، درک عمیق موضوع و تصمیم‌گیری مسئولانه همچنان اهمیت زیادی دارد.
شاید مهم‌ترین مهارت در عصر هوش مصنوعی این باشد که بدانیم چه زمانی باید از ماشین کمک بگیریم و چه زمانی لازم است خودمان فکر کنیم.
هوش مصنوعی می‌تواند دستیار قدرتمندی برای مغز انسان باشد؛ اما اگر تمام مسئولیت‌های ذهنی خود را به آن واگذار کنیم، ممکن است به‌تدریج فرصت تمرین مهارت‌هایی را که برای یادگیری و تصمیم‌گیری به آن‌ها نیاز داریم، از دست بدهیم.
جمع‌بندی؛ مشکل هوش مصنوعی نیست، وابستگی بدون تفکر است
پژوهش MIT درباره تأثیر ChatGPT بر فعالیت مغز، یکی از مطالعات قابل‌توجه در بررسی پیامدهای شناختی هوش مصنوعی است. نتایج آن نشان می‌دهد افرادی که برای نوشتن مقاله به مدل‌های زبانی تکیه می‌کنند، ممکن است در مقایسه با افرادی که بدون کمک ابزارهای دیجیتال کار می‌کنند، درگیری شناختی و برخی شاخص‌های ارتباط عصبی پایین‌تری داشته باشند.
بااین‌حال، هنوز نمی‌توان گفت استفاده از ChatGPT باعث کاهش هوش، تخریب حافظه یا آسیب دائمی مغز می‌شود. برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، به مطالعات طولانی‌مدت، نمونه‌های بزرگ‌تر و بررسی فعالیت‌های متنوع ذهنی نیاز داریم.
آنچه فعلاً می‌توان با اطمینان بیشتری گفت این است که استفاده منفعلانه از هوش مصنوعی ممکن است بخشی از فرصت‌های تمرین ذهنی را کاهش دهد. بنابراین بهتر است به‌جای سپردن تمام فرایند فکر کردن به ابزارهای هوشمند، از آن‌ها برای نقد ایده‌ها، بررسی اطلاعات و تقویت توانایی‌های خودمان استفاده کنیم.
در نهایت، قرار نیست با هوش مصنوعی رقابت کنیم؛ قرار است یاد بگیریم چگونه در کنار آن بهتر فکر کنیم.