انسداد تنگه هرمز چگونه صنعت جهانی تراشه و هوش مصنوعی را تهدید می‌کند؟
وقتی صحبت از تنگه هرمز و پیامدهای بسته‌شدن آن به میان می‌آید، معمولاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد افزایش قیمت نفت، اختلال در صادرات گاز و بالا رفتن هزینه حمل‌ونقل است. اما ماجرا به همین موارد محدود نمی‌شود. یکی از بخش‌هایی که شاید در نگاه اول ارتباط چندانی با این آبراه راهبردی نداشته باشد، صنعت تولید تراشه‌های الکترونیکی است؛ صنعتی که بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال جهان به آن وابسته است.
تولیدکنندگان بزرگ تراشه در آسیا، از جمله TSMC، سامسونگ و SK Hynix، برای ادامه فعالیت به انرژی پایدار و مجموعه‌ای از گازها و مواد شیمیایی تخصصی نیاز دارند. بخشی از این مواد از زنجیره تأمین خاورمیانه عبور می‌کند. به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد و در شرایط شدیدتر، دسترسی کارخانه‌ها به مواد اولیه ضروری را با مشکل روبه‌رو کند.
چرا تنگه هرمز برای تولید تراشه اهمیت دارد؟
تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است. اهمیت این آبراه فقط به نفت خام محدود نمی‌شود و بخش قابل توجهی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) نیز از همین مسیر انجام می‌شود. این موضوع برای کشورهایی مانند تایوان، کره جنوبی و ژاپن اهمیت ویژه‌ای دارد؛ کشورهایی که در قلب زنجیره تولید نیمه‌هادی‌ها قرار گرفته‌اند و بخش زیادی از انرژی مورد نیاز خود را وارد می‌کنند.
برای نمونه، تایوان وابستگی بالایی به واردات انرژی دارد و کارخانه‌های پیشرفته TSMC برای فعالیت شبانه‌روزی به برق مطمئن نیازمند هستند. در کره جنوبی نیز شرکت‌هایی مانند سامسونگ و SK Hynix در مقیاس بسیار بزرگی تراشه‌های حافظه تولید می‌کنند. اگر تأمین گاز و سوخت نیروگاه‌ها با مشکل روبه‌رو شود، هزینه برق و در نهایت هزینه تولید تراشه افزایش پیدا می‌کند.
نکته مهم این است که کارخانه‌های نیمه‌هادی را نمی‌توان مانند یک خط تولید معمولی به‌راحتی خاموش و روشن کرد. فرآیند ساخت تراشه شامل مراحل پیچیده و دقیقی است که به کنترل مداوم دما، فشار، آلودگی و شرایط محیطی نیاز دارند. حتی نوسان در تأمین انرژی یا اختلال در عملکرد تجهیزات می‌تواند باعث کاهش بازده تولید و افزایش ضایعات شود.
کدام مواد اولیه برای ساخت تراشه از خاورمیانه تأمین می‌شوند؟
یکی از نکات کمتر شناخته‌شده درباره صنعت نیمه‌هادی، وابستگی آن به مواد شیمیایی و گازهای صنعتی است. تراشه فقط از سیلیکون ساخته نمی‌شود؛ در مراحل مختلف تولید آن از مواد متنوعی برای تمیزکاری ویفرها، ایجاد الگوهای مداری، حکاکی و کنترل دمای تجهیزات استفاده می‌شود. بخشی از این مواد به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم به صنایع نفت و گاز وابسته هستند.
هلیوم یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها است. این گاز در فرآیندهای مختلف تولید تراشه، از جمله خنک‌سازی، کنترل دما و تشخیص نشتی تجهیزات کاربرد دارد. هلیوم ویژگی‌های فیزیکی خاصی دارد و جایگزینی آن در بسیاری از کاربردهای حساس صنعتی ساده نیست. قطر نیز یکی از بازیگران اصلی بازار جهانی هلیوم محسوب می‌شود و سهم قابل توجهی از تولید این گاز را در اختیار دارد.
بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، قطر حدود ۳۵ درصد تولید جهانی هلیوم را به خود اختصاص می‌دهد. این گزارش همچنین نشان می‌دهد که قیمت هلیوم از حدود ۱۵ دلار به‌ازای هر مترمکعب در اواخر فوریه ۲۰۲۶ به نزدیک ۷۰ دلار در آوریل همان سال رسیده است. البته افزایش قیمت این گاز لزوماً به معنای افزایش فوری و مشابه قیمت تمام‌شده همه تراشه‌ها نیست؛ اما تداوم اختلال می‌تواند دسترسی به آن را دشوارتر کند.
هلیوم چه نقشی در ساخت تراشه دارد؟
در کارخانه‌های تولید نیمه‌هادی، کنترل دقیق دمای ویفرهای سیلیکونی اهمیت زیادی دارد. هلیوم به دلیل رسانایی حرارتی بالا و ویژگی‌های شیمیایی خود، در برخی تجهیزات برای انتقال حرارت و حفظ شرایط پایدار فرآیند استفاده می‌شود. همچنین در تشخیص نشتی سیستم‌های خلأ و تجهیزات حساس نقش دارد. به همین دلیل، کمبود این گاز می‌تواند روی بخش‌هایی از فرآیند تولید اثر بگذارد؛ حتی اگر مقدار مصرف آن در مقایسه با مواد اولیه اصلی چندان زیاد نباشد.
آیا کمبود مواد شیمیایی می‌تواند تولید تراشه را متوقف کند؟
هلیوم تنها ماده نگران‌کننده نیست. گوگرد، برم، اسید سولفوریک با خلوص بالا و برخی حلال‌های تخصصی نیز در زنجیره تولید تراشه اهمیت دارند. برای مثال، اسید سولفوریک در مراحل پاک‌سازی ویفرها استفاده می‌شود و ترکیبات برم‌دار در برخی فرآیندهای حکاکی کاربرد دارند. در کنار این مواد، حلال‌هایی مانند PGMEA و PGME به آماده‌سازی و اعمال یکنواخت مواد حساس به نور روی سطح ویفر کمک می‌کنند.
این مواد در ظاهر سهم کوچکی از هزینه تولید یک تراشه دارند، اما اهمیت آن‌ها به قیمت یا حجم مصرفشان وابسته نیست. در صنعت نیمه‌هادی، گاهی نبود مقدار محدودی از یک ماده خاص می‌تواند کل یک مرحله تولید را متوقف کند. به بیان دیگر، ارزش اقتصادی پایین یک ماده لزوماً به معنای اهمیت پایین آن در زنجیره تولید نیست.
یکی دیگر از مواد مهم در این زنجیره نفتا است؛ ماده‌ای که در صنایع پتروشیمی کاربرد گسترده‌ای دارد و در تولید برخی مواد شیمیایی مورد استفاده در صنعت الکترونیک نقش ایفا می‌کند. اختلال در عرضه نفتا می‌تواند علاوه بر تراشه‌سازان، صنایع دیگری مانند خودروسازی و تولید تجهیزات صنعتی را نیز تحت فشار قرار دهد.
کدام شرکت‌های فناوری بیشتر در معرض خطر هستند؟
شرکت TSMC به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان قراردادی تراشه در جهان، به تأمین پایدار برق و مواد اولیه تخصصی وابستگی زیادی دارد. این شرکت برای تولید پردازنده‌های پیشرفته مورد استفاده در محصولات اپل، انویدیا و AMD به تجهیزات پیچیده‌ای متکی است که فعالیت آن‌ها مصرف انرژی بالایی دارد. هرگونه اختلال در تأمین برق یا مواد مصرفی می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد و برنامه توسعه ظرفیت کارخانه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
در کره جنوبی، سامسونگ و SK Hynix از جمله شرکت‌هایی هستند که به‌دلیل تولید گسترده تراشه‌های حافظه، نسبت به اختلال در تأمین هلیوم و سایر مواد صنعتی حساس‌اند. تراشه‌های حافظه در سرورها، گوشی‌های هوشمند، رایانه‌ها و شتاب‌دهنده‌های هوش مصنوعی استفاده می‌شوند. افزایش هزینه یا محدودیت تولید این قطعات می‌تواند به بخش‌های مختلف بازار فناوری منتقل شود.
شرکت‌های چینی نیز از این وضعیت مصون نیستند. اگرچه چین در سال‌های اخیر برای توسعه زنجیره تأمین داخلی نیمه‌هادی سرمایه‌گذاری کرده، اما همچنان در برخی مواد تخصصی و تجهیزات تولید به واردات وابستگی دارد. محدودیت‌های تجاری و کنترل صادرات نیز می‌تواند پیدا کردن جایگزین برای مواد یا تجهیزات مورد نیاز را دشوارتر کند.
چرا تایوان و کره جنوبی آسیب‌پذیرترند؟
تمرکز بخش مهمی از تولید تراشه‌های پیشرفته و حافظه در شرق آسیا باعث شده است که اختلال در مسیرهای تأمین انرژی و مواد اولیه، اثر گسترده‌ای بر این منطقه داشته باشد. طبق داده‌های گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، قطر در سال ۲۰۲۵ تأمین‌کننده بیش از نیمی از واردات هلیوم برخی اقتصادهای آسیایی، از جمله چین و تایوان، بوده است. این وابستگی در کنار تمرکز ظرفیت تولید، ریسک زنجیره تأمین را افزایش می‌دهد.
آیا شرکت‌های تراشه‌ساز برای مقابله با بحران ذخایر کافی دارند؟
با وجود نگرانی‌ها، نباید تصور کرد که هر اختلال در تنگه هرمز بلافاصله به توقف کارخانه‌های تراشه منجر می‌شود. شرکت‌های بزرگ فناوری معمولاً برای مواد حساس، ذخایر اضطراری در نظر می‌گیرند و تلاش می‌کنند تأمین‌کنندگان خود را به چند منطقه جغرافیایی محدود نکنند. همین ذخایر می‌تواند در کوتاه‌مدت زمان لازم را برای پیدا کردن مسیرهای جایگزین فراهم کند.
گزارش آژانس بین‌المللی انرژی نیز به وجود ذخایر راهبردی هلیوم در کشورهایی مانند آلمان و آمریکا اشاره می‌کند. افزایش صادرات آمریکا به برخی بازارهای آسیایی و برنامه‌ریزی برای توسعه تولید در کشورهای دیگر می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد. با این حال، انتقال مواد تخصصی، تأیید کیفیت آن‌ها و هماهنگ‌کردن زنجیره حمل‌ونقل زمان‌بر است و نمی‌توان انتظار داشت تمام کمبودها به‌سرعت جبران شوند.
برخی شرکت‌ها نیز به سراغ بازیافت مواد مصرفی رفته‌اند. بازیافت هلیوم و استفاده مجدد از بخشی از گازهای صنعتی می‌تواند وابستگی به واردات را کاهش دهد. تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان و افزایش ذخایر مواد اولیه نیز از دیگر راهکارهایی است که شرکت‌های بزرگ برای کاهش ریسک دنبال می‌کنند.
انسداد تنگه هرمز چه تأثیری بر قیمت گوشی، کامپیوتر و خودرو دارد؟
اگر هزینه تولید تراشه افزایش پیدا کند یا عرضه برخی قطعات محدود شود، اثر آن می‌تواند به‌تدریج در بازار محصولات الکترونیکی دیده شود. گوشی‌های اقتصادی، کنسول‌های بازی، لپ‌تاپ‌ها، لوازم خانگی هوشمند و خودروها از جمله محصولاتی هستند که به تراشه‌های متنوعی نیاز دارند. تولیدکنندگان این محصولات معمولاً حاشیه سود محدودی دارند و افزایش قیمت قطعات می‌تواند فشار زیادی به هزینه نهایی وارد کند.
البته افزایش قیمت یک ماده اولیه الزاماً به معنای گران‌شدن فوری تمام محصولات نیست. شرکت‌ها ممکن است بخشی از هزینه اضافی را از طریق قراردادهای بلندمدت، موجودی انبار یا کاهش حاشیه سود جذب کنند. میزان اثرگذاری بحران به مدت اختلال، نوع قطعه، وضعیت موجودی بازار و توان تأمین‌کنندگان جایگزین بستگی دارد.
از سوی دیگر، اگر کمبود تراشه‌های حافظه یا قطعات ذخیره‌سازی تشدید شود، شرکت‌هایی که توان مالی بیشتری دارند ممکن است در تأمین قطعات اولویت پیدا کنند. این شرایط می‌تواند تولیدکنندگان کوچک‌تر و سازندگان محصولات اقتصادی را بیشتر تحت فشار قرار دهد؛ زیرا آن‌ها معمولاً قدرت خرید و انعطاف کمتری در قراردادهای تأمین دارند.
بحران تنگه هرمز چه ارتباطی با آینده هوش مصنوعی دارد؟
رشد سریع هوش مصنوعی باعث افزایش تقاضا برای تراشه‌های پیشرفته، حافظه‌های پرسرعت و تجهیزات دیتاسنترها شده است. شرکت‌هایی مانند انویدیا برای توسعه شتاب‌دهنده‌های هوش مصنوعی به زنجیره پیچیده‌ای از تولیدکنندگان تراشه، حافظه، تجهیزات شبکه و تأمین‌کنندگان انرژی وابسته‌اند. بنابراین اختلال در هر حلقه از این زنجیره می‌تواند برنامه توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی را با تأخیر یا هزینه بیشتر روبه‌رو کند.
موضوع فقط به کارخانه‌های تراشه‌سازی محدود نیست. دیتاسنترهای هوش مصنوعی نیز به برق فراوان و تجهیزات خنک‌کننده نیاز دارند. از سوی دیگر، بحران انرژی در خاورمیانه می‌تواند بر توان سرمایه‌گذاری برخی کشورهای منطقه در پروژه‌های بزرگ فناوری اثر بگذارد. اگر تأمین انرژی و حمل‌ونقل برای مدت طولانی بی‌ثبات بماند، اجرای بخشی از برنامه‌های توسعه دیتاسنترها ممکن است دشوارتر شود.
آیا هوش مصنوعی با کمبود تراشه مواجه می‌شود؟
چنین احتمالی وجود دارد، اما نباید آن را نتیجه قطعی بحران دانست. در حال حاضر، عواملی مانند ظرفیت تولید کارخانه‌ها، تقاضای بازار، موجودی انبارها و امکان جایگزینی منابع تأمین در تعیین وضعیت بازار تراشه نقش دارند. اختلال طولانی‌مدت می‌تواند هزینه تولید شتاب‌دهنده‌های هوش مصنوعی و حافظه‌های مورد نیاز دیتاسنترها را بالا ببرد؛ اما پیش‌بینی زمان یا میزان کمبود بدون داده‌های دقیق تولید و موجودی شرکت‌ها ممکن نیست.
وضعیت تنگه هرمز در نوامبر ۲۰۲۶ چگونه است؟
وضعیت تنگه هرمز در ماه‌های اخیر ثابت نبوده است. اگرچه در اکتبر ۲۰۲۶ تعداد محموله‌های LNG عبوری از این مسیر نسبت به ماه‌های قبل افزایش یافت، اما این روند به معنای بازگشت کامل تجارت دریایی به شرایط عادی نیست. گزارش رویترز در ۱۰ نوامبر نشان می‌دهد که ۳۱ کشتی حامل LNG در ماه اکتبر از تنگه عبور کرده‌اند؛ رقمی که بالاترین میزان از زمان آغاز درگیری‌ها در سال جاری بوده است، اما همچنان فاصله زیادی با وضعیت پیش از بحران دارد.
از سوی دیگر، گزارش‌های ۱۳ نوامبر رویترز از ادامه حملات و تهدیدهای دریایی در این آبراه حکایت دارند. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس افزایش مقطعی تردد کشتی‌ها نتیجه گرفت که زنجیره تأمین انرژی و مواد اولیه به وضعیت پایدار بازگشته است. آژانس بین‌المللی انرژی نیز در گزارش چشم‌انداز زمستانی خود هشدار داده است که محدودیت جریان LNG از تنگه هرمز می‌تواند بازار جهانی گاز را در زمستان ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ تحت فشار نگه دارد.
آیا بحران تنگه هرمز می‌تواند صنعت جهانی فناوری را تغییر دهد؟
بحران اخیر بار دیگر نشان داده است که صنعت فناوری، با وجود ظاهر دیجیتال و پیشرفته‌اش، به‌شدت به زیرساخت‌های فیزیکی و منابع طبیعی وابسته است. تولید یک تراشه پیشرفته به شبکه‌ای از تأمین‌کنندگان در کشورهای مختلف نیاز دارد و اختلال در یک مسیر حمل‌ونقل یا عرضه یک گاز تخصصی می‌تواند پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد.
به همین دلیل، شرکت‌های بزرگ نیمه‌هادی احتمالاً در آینده توجه بیشتری به ذخیره‌سازی مواد اولیه، بازیافت گازهای صنعتی، تنوع‌بخشی به تأمین‌کنندگان و ایجاد مسیرهای حمل‌ونقل جایگزین نشان خواهند داد. چنین اقداماتی هزینه‌هایی به همراه دارد، اما تجربه بحران‌های اخیر ثابت کرده است که اتکا به تعداد محدودی از تأمین‌کنندگان یا مسیرهای تجاری می‌تواند ریسک بزرگی برای تولیدکنندگان باشد.
در نهایت، انسداد یا محدودیت طولانی‌مدت تنگه هرمز لزوماً به معنای توقف فوری تولید تراشه در جهان نیست؛ اما می‌تواند زنجیره تأمین نیمه‌هادی‌ها را شکننده‌تر، هزینه تولید را بیشتر و برنامه توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی را دشوارتر کند. اهمیت این بحران دقیقاً در همین نکته نهفته است: گاهی برای مختل‌شدن پیشرفته‌ترین فناوری‌های جهان، لازم نیست کارخانه‌ای تعطیل شود؛ کافی است ماده‌ای ظاهراً کوچک و کم‌حجم به‌موقع به خط تولید نرسد.